Để Lễ hội Thanh Minh phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc

Lễ hội Thanh Minh (theo tiếng địa phương là Sinh Mình) của người Nùng An được tổ chức vào đúng tiết thanh minh hằng năm tại xã Phúc Sen (Quảng Uyên). Theo người dân địa phương, đây là lễ hội tưởng niệm, ngợi ca lòng thủy chung son sắt của đôi trai gái yêu nhau trong sáng, chống lại cường quyền, ác bá và hủ tục lạc hậu phong kiến xưa kia. Lễ hội còn có thêm nội dung cầu mùa cho đến ngày nay.

Lễ hội Thanh Minh xã Phúc Sen năm 2018.  Ảnh: thủy tiên

Tục truyền rằng, trong thung lũng bản Phja Chang, xã Phúc Sen có chàng thanh niên tên là Sinh (Thanh) khỏe mạnh, tuấn tú, thông minh, sáng dạ hơn người. Sinh ra và lớn lên trong bản cùng thời, có người con gái nước da trắng ngần, xinh đẹp, nết na tên là Mình (Minh). Hai người sống nhân hậu, siêng năng, chăm chỉ nên được mọi người yêu mến. Họ đã bén duyên và yêu nhau tha thiết. Chàng Sinh ngày đêm thương nhớ người yêu, không cầm lòng được nên đã đón nàng Mình về nhà sinh sống với nhau. Điều này trái với tập tục se duyên “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” thời bấy giờ nên một số người trong bản đã bàn tán, chê bai, tỏ ý không tán thành, mặc dù vẫn biết rằng tình yêu của đôi nam thanh, nữ tú kia là trong sáng, tự nguyện đến với nhau. Hơn nữa, một vị quan tham giàu có, gian hiểm, háo sắc nhất vùng cũng muốn có được nàng Mình. Hắn tìm cách tán tỉnh, dụ dỗ, rồi đe dọa, hòng chiếm đoạt nàng. Người con gái ấy đã khước từ mọi sự cám dỗ tiền tài, giàu sang của tên cường hào để một lòng chung thủy với người yêu. Hủ tục và tên cường hào đó đã ngăn trở tình yêu thuần khiết của Sinh và Mình, làm cho đôi trai gái ấy rất đau buồn, nhưng họ vẫn đến với nhau một lòng son sắt. Thời gian trôi đi, cuộc sống của họ càng nặng nề hơn. Tuyệt vọng quá, đôi trai gái đã tìm đến cái chết đầy thương tâm. Cả hai đã cùng trẫm mình xuống “rằng nặm” (vằng nặm) sâu, nước xanh ngăn ngắt, nơi gần đấy có cây đa cổ thụ tỏa bóng mát từng chứng kiến hai người thề thốt bên nhau. Khi hai người tuẫn tiết, kỳ lạ thay, “rằng nặm” ấy bỗng dưng tuôn trào thành dòng suối mát trong, nước chảy đến đâu, cây cối, lúa, ngô, hoa màu xanh tốt đến đó. Đời sống của người dân trong làng no đủ, bình an, bà con cho rằng do linh hồn của chàng Sinh và nàng Mình phù hộ độ trì, ra đi vẫn quấn quýt, thương nhớ quê nhà. Vì thế, mọi người đặt bát hương bên “rằng nặm” để tỏ lòng thương nhớ, mong cho linh hồn đôi lứa Sinh, Mình đoàn tụ, không bị chia lìa và luôn phù hộ cho dân bản khỏe mạnh, yên vui, mùa màng bội thu. Bà con dân bản chọn ngày tiết Thanh Minh (âm lịch) hằng năm để tổ chức lễ hội và đặt tên là Sinh Mình (Thanh Minh) tại bãi cỏ rộng bên cạnh “rằng nặm” để tưởng nhớ đôi nam nữ Sinh – Mình (Thanh – Minh). “Rằng nặm” từ xa xưa, do lâu ngày bị bồi tụ, biến đổi, nay đã thành mỏ nước của bản Phja Chang, gần khu trường Mầm non và Tiểu học Phúc Sen hiện tại. Mỗi năm, vào dịp đó, thanh niên nam nữ của Phúc Sen và nhiều địa phương trong tỉnh đã về đây hội ngộ giao duyên, thề nguyện yêu nhau, nhiều đôi đã kết duyên trăm năm, hạnh phúc trọn đời.
Đến với lễ hội, còn thấy miếu thờ Thổ Công xuất hiện từ rất lâu, hiện hữu ngay cạnh trụ sở UBND xã Phúc Sen, chưa rõ được lập từ bao giờ. Thời gian trôi qua với bao biến thiên thăng trầm của lịch sử, miếu bị xuống cấp. Sau năm 1979, nhân dân trong vùng đã dựng lại miếu, mái lợp ngói âm dương, trong đó có lập bệ thờ chính gian giữa, bày bài vị và hai đối liên tự Hán. Nơi đây chính là địa điểm để tổ chức phần lễ tưởng niệm, ôn lại câu chuyện tình bi thương, khát vọng chính đáng của tình yêu đôi lứa. Đồng thời, tiến hành các nghi thức lễ tạ ơn Thổ Công, Thần Nông, cầu phúc, cầu mùa, xin trời đất cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt. Các gia đình người Nùng An khi tới dự đều mang theo mâm lễ đến thắp hương tại miếu để tỏ lòng tôn kính đôi trai gái, sau đó thắp hương cầu khấn bên mỏ nước nơi chàng Sinh và nàng Mình tuẫn tiết, thủy chung.

Hát Hèo Phươn tại lễ hội Thanh Minh.

Như vậy, bên cạnh việc tưởng niệm đôi bạn tình, phần lễ đã chứa đựng thêm nội dung cầu mùa. Về phần hội, đông đảo nhân dân bốn phương tụ về, thanh niên nam, nữ thường ngồi bên mỏ nước tâm sự, thề nguyện yêu nhau chung thủy và hát giao duyên dân ca Hèo Phươn, Sli, Hà lều…, Phần ẩm thực của lễ hội chủ yếu là thịt lợn quay lá mác mật và xôi ngũ sắc, biểu thị càn khôn ngũ hành: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Lễ hội được dân bản tổ chức trong một ngày vào tiết Thanh Minh của mùa xuân hằng năm. Đó là dịp bà con lại được hân hoan gặp mặt nhau và trao đổi kinh nghiệm lao động, sản xuất. Lễ hội Thanh Minh đã lan tỏa tới các địa bàn trong tỉnh và trong nước, đến nay, lượng du khách đến lễ hội ngày càng đông, có cả người nước ngoài về tham dự.
Thực tế Lễ hội Thanh Minh là lễ hội tâm linh, phần lễ tưởng niệm đôi nam nữ Sinh, Mình là cốt lõi của vấn đề được xuất hiện đầu tiên, không thể nhầm lẫn sang thanh minh tảo mộ trong tháng Ba. Xung quanh tục truyền về Lễ hội Thanh Minh, trong dân gian còn có những vấn đề đàm đạo về câu chuyện của đôi trai gái. Có ý kiến cho rằng, có một thời đoạn chàng Sinh đi học nghề rèn dao kiếm, nông cụ và về truyền dạy cho dân bản. Phải chăng, tổ nghề rèn Phúc Sen là chàng Sinh? Một loại ý kiến nữa cho là, chàng Sinh không phải người bản Phja Chang mà chính quê ở Háng Thoong, xã Ngọc Động (Quảng Uyên). Nàng Mình là con gái bản Phja Chang, trong gia đình chỉ sinh hạ được duy nhất nàng. Chàng Sinh tự nguyện về chung sống tại nhà nàng Mình. Do đó, hằng năm tổ chức Lễ hội Thanh Minh, các bậc trưởng bản, các vị cao niên hai bên “nội”, “ngoại” gặp mặt nhau bàn bạc, thống nhất tổ chức, mặc dù lễ hội diễn ra ở Phúc Sen. Cuộc gặp mặt của đại diện đôi bên thay đổi vị trí từng năm, năm nay Ngọc Động, năm sau Phúc Sen. Mối liên kết này đã có lâu đời, nay có còn lưu giữ?. Đến nay, nội dung và hình thức lễ hội cơ bản vẫn bảo tồn được cốt cách của nó. Tuy nhiên, các tình tiết lễ nghi cũng bị mai một nhiều, miếu Thổ Công còn đó những vấn đề cần tìm hiểu kỹ cả về xuất xứ, nội dung thờ tự, có nhân vật lịch sử nào không?… Những năm gần đây, nhân dân rất vui mừng khi Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch đã có kế hoạch phục dựng lại Lễ hội Thanh Minh. Các nhà quản lý văn hóa của tỉnh đã rất quan tâm tới phần lễ và phần hội, bổ sung các tình tiết vào kịch bản phục dựng tiệm cận thực tế của ông cha hành lễ khi xưa. Tái lập, bổ sung thêm các hoạt động của phần hội, như: Đưa vào các trò chơi dân gian tung còn, đánh yến, đi cà kheo, lày cỏ…; phát triển thêm bóng đá, bóng chuyền; quan tâm tới nghề rèn, dệt vải nhuộm chàm, nghề thêu truyền thống của dân tộc Nùng An xã Phúc Sen.
Lễ hội Thanh Minh là hoạt động dân gian mang đậm tính tâm linh, tín ngưỡng hướng thiện của người dân Nùng An, nhưng rất phù hợp với nhu cầu hưởng thụ văn hóa tinh thần của cộng đồng các xã, huyện lân cận nên luôn được mọi người hưởng ứng tham dự với tấm lòng thành tâm, hào hứng. Rất mong các nhà nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn, các nhà quản lý văn hóa tiếp tục quan tâm đầu tư nghiên cứu nhằm bảo tồn, phát huy, nâng cao các giá trị văn hóa đặc sắc của Lễ hội Thanh Minh xã Phúc Sen.

Theo Báo Cao Bằng


Tin tức liên quan

Hỗ trợ trực tuyến
Tư vấn