Độc đáo Lễ hội Nàng Hai của người Tày ở Cao Bằng

Hằng năm, sau Tết Nguyên đán, theo truyền thống, các địa phương lại tổ chức Lễ hội Nàng Hai cầu mùa. Nội dung của lễ hội là dâng lễ vật cho các vị thần và cầu cho mưa thuận, gió hoà, mùa màng bội thu. Tuỳ từng địa phương và tùy từng năm mà lễ hội diễn ra có quy mô lớn nhỏ khác nhau.
Thầy Tào làm lễ nhập “hồn trăng” cho Nàng Gường, Nàng Sở.

Người Tày ở một số địa phương các huyện: Thạch An, Quảng Uyên, Phục Hoà (Cao Bằng)…, coi mặt trăng là vị Thần Nông trông coi mùa màng. Theo họ, ở trên trời có Mẹ Trăng là Cả, mẹ có mười hai Nàng Trăng (Nàng Hai), như: nàng Bích Vân, Bích Ba, Lưỡng Tàm, Mạ Mỳ…, mỗi nàng trông coi một công việc trồng trọt ở dưới trần gian. Để chuẩn bị cho Lễ hội Nàng Hai, dân bản chọn hai cô gái xinh đẹp đóng vai Nàng Gường mặc áo đỏ, Nàng Sở mặc áo vàng. Hai nàng hoá thân tượng trưng là Nàng Trăng ở trên trời xuống trần gian cùng cầu mùa. Chọn lấy 18 cô gái đóng vai các Mụ Nàng mặc áo chàm và chia làm hai tốp. Tốp theo Nàng Gường đầu chít vải màu đỏ, tốp theo Nàng Sở đầu chít vải màu vàng; và chọn hai người có tuổi làm Mụ Cốc. Mụ Cốc là người thuộc các khúc hát cầu mùa và có nhiệm vụ truyền dạy cho đội hát các khúc ca cầu mùa. Sau đó, chọn hai thiếu niên đóng vai Cụ Tiến, có nhiệm vụ mở đường cho đoàn Nàng Trăng dâng lễ lên trời.

Lễ đón Nàng Hai: Để chuẩn bị cho Lễ hội cầu mùa, dân bản dựng một căn lều nhỏ gọi là Thiêng Hai (Lều Trăng), trong lều kê một tấm phản làm chỗ ngồi cho đoàn Nàng Hai hát cầu mùa. Lễ đón Nàng Hai được tổ chức vào đêm 30 tháng Giêng hoặc đêm rằm tháng Hai. Để chuẩn bị cho buổi lễ, hai cô gái vào rừng hái các loại hoa, như: hoa mạ, hoa rồm, hoa lau, hoa chuối…, bó thành từng chùm treo lên cây sào ngang trước Lều Trăng. Trước lều có mâm hương, ống hương cắm hình con chim én gấp bằng giấy màu, én là sứ giả đưa tin giữa cõi trần và cõi trời, một bát nước lá bưởi dùng để giải uế, một chiếc hũ nhỏ đựng các loại giống hoa màu, một đĩa nhỏ đựng trầu cau.

Lễ nhập hồn trăng vào hai cô gái: Lễ được bắt đầu thực hiện từ nhà Mẹ Cốc Nàng Hai (nhà có người hành lễ Pháp sư trong bản). Tại đây, thầy Tào cùng hai cô gái đứng trước bàn thờ gia chủ trình báo nội dung cuộc lễ với Mẹ Nàng Hai, mời Mẹ xuống nhập vào hai cô gái là Nàng Gường, Nàng Sở. Thầy Tào hát, khúc ca có đoạn: Vía nhẹ nhập thành Sở trăng vàng/Vía nhẹ nhập thành Gường trăng thanh/Hai nàng xuống thế gian được hoa/Cùng các Mụ Khoá đem hoa lên cầu mùa/Cùng các Mụ Nàng đem hoa lên cầu vụ/Cầu vụ này hơn vụ cũ/Cầu mùa này hơn mùa trước

Khi hát, hai người đóng Nàng Hai cầm quạt che mặt. Khúc ca được lặp đi lặp lại nhiều lần, khi “hồn trăng” nhập vào, hai người kiễng chân, nhún nhẹ rồi ngồi xuống xếp bằng, tay cầm quạt che ngang mặt, thân và đầu xoay tròn từ trái sang phải và tiếp tục hát khúc ca nhập hồn: Lả ơi!Hồn người ra đầu gối bên trái/Hồn trăng vào ngón chân, ngón tay bên phải/Mẹ Trăng ở vườn hoa mau lại/Nàng Sở gọi thì về/Nàng Gường tìm thì tới/Về như ống nước đổ/Về như cơn mưa to/Về như rồng qua thung/Về ngang cửa trăng liền xuống/Về ngang ngõ trăng liền vào… Khi hồn trăng đã nhập vào Nàng Gường, Nàng Sở, thầy Tào dùng lá bưởi nhúng nước tẩy uế các phương rồi mời hai nàng rửa mặt, ăn trầu. Từ hôm nhập hồn trăng vào người đến hôm kết thúc lễ, hai cô gái này được coi là Nàng Trăng trên trời giáng thế, nên phải kiêng không đụng đến những việc uế tạp.

Những đêm hát cầu mùa: Sau hôm nhập hồn trăng vào hai cô gái, các Mụ Cốc và các nàng tham dự lễ tập trung ngoài Lều Trăng hát những khúc ca kể về hành trình đưa lễ vật lên trời cúng các Mẹ Trăng, cầu Mẹ cho mưa thuận, gió hoà, cho các giống dâu, tằm, cá… Mẹ giúp trông nom vật nuôi, cây trồng dưới trần gian để mùa màng bội thu… Những đêm múa hát cầu mùa đó, người già, người trẻ ăn cơm tối xong kéo nhau ra Thiêng Hai xem đội hành lễ múa hát.

Lễ cúng Thần Nông: Sau những đêm tổ chức hát cầu mùa, đến ngày Lễ hội dân làng sẽ tiến hành lễ cúng Thần Nông và tiễn đưa Nàng Hai về trời. Thầy Tào làm lễ trình báo với các vị thần ngự ở miếu và xung quanh miếu. Người ta đặt con dao trên khay cùng bát, chậu…, chuẩn bị cho việc chọc tiết lợn và gà. Các hộ trong làng đứng dàn hàng ngang trước miếu. Thầy Tào trình báo với Thần Nông và các vị thần linh trong vùng lý do cuộc lễ. Lợn và gà sống được đưa đến tận trước miếu để trình thần sau mới thịt. Người ta lấy tám lá cờ ma cắt bằng giấy bản nhúng vào chậu tiết lợn rồi đem cắm các phương trong làng và cánh đồng (mời các vị thần các phương hưởng lễ), giúp trông nom làng, bản và phù hộ cho mưa thuận, gió hoà, mùa màng tươi tốt… Lần lượt các hộ vái trước miếu Thần Nông. Sau lễ hiến sinh, tại miếu Thần Nông, lễ vật lợn, gà được đem ra khu hội lễ tiễn Nàng Trăng về trời được tổ chức giữa cánh đồng ven suối nước.

Lễ tiễn Nàng Hai về trời: Lễ tiễn Nàng Hai được tổ chức ở Lều Trăng ngoài đồng. Người ta đặt lễ cúng giữa sân, xung quanh dùng cây làm cọc thành hàng như cổng, phía trên lợp vải hoa gọi là trại Mùng Mèng (tượng trưng là con đường đưa lễ vật lên trời). Các khúc ca, điệu múa được đoàn Nàng Hai thể hiện nhịp nhàng; múa lấy mâm cỗ, múa chèo thuyền đưa lễ qua biển, múa reo vãi hạt giống… Chiều xế bóng, tốp người trần và tốp Nàng Hai hát những khúc ca chia tay da diết. Nội dung hát là những lời hứa hẹn các Nàng Hai giúp cho trần gian vụ mùa tươi tốt: Nàng Trăng ơi!Nàng Trăng chia tay Mụ về/Nàng Trăng yêu Mụ tháng tư cho nước xuống trần Nàng Trăng nhé/Đưa nước xuống đầy xứ, đầy mường/Để Mụ ở thế gian sinh sống/Để đồng không khô héo Nàng Trăng nhé!

Nàng Trăng đáp: Mụ ơi!Chia tay rồi tháng tư Trăng sẽ cho nước xuống ruộng Mụ ơi!/Tháng năm sẽ cho nước xuống trần Mụ nhé/Nước về Mụ hãy nhớ chốn này Nàng Trăng đã ở năm xưa/Đến hẹn năm sau lại về hội trần gian Mụ nhé!

Kết thúc hội đoàn Nàng Hai đi vòng quanh Lều Trăng gieo những hạt giống hoa màu ra bốn phương và hát khúc ca “Trụ Trại” xoá bỏ Lều Trăng, chia tay về trời. Cả đoàn vừa đi vừa hát và dùng tay lắc mạnh cọc dựng lều cho đổ: Giờ này hương tàn, Trăng vàng phải hồi cung/Hoa héo trăng thanh phải về trời/Lẳng lặng thu vén về mẹ/Từ nay đất dựng lều sẽ mọc rau dền/Đất dựng trại sẽ mọc rau phé/Tháng ba sang năm hãy xuống dương thế vui xuân/Dỡ trại để sang năm lại dựng út nhỏ ơi!

Kết thúc lễ, đoàn Nàng Hai đưa sào hoa và các thuyền đem thả xuống suối dâng lễ vật lên trời cho Mẹ Trăng. Nàng Gường, Nàng Sở xé từng dẻ quạt trên tay vứt ra đằng sau, mọi người tranh nhau đón lấy lộc Nàng ban. Thầy Tào làm lễ thoát hồn trăng và nhập hồn người cho hai cô gái.

Lễ hội cầu mùa của người Tày là một trong những sinh hoạt văn hoá truyền thống gắn với tâm linh. Ngoài giá trị tinh thần, lễ hội còn chứa đựng giá trị dân tộc học, giá trị văn hoá, giá trị lịch sử, giá trị giáo dục… Đây là một trong những lễ hội sinh hoạt mang tính cộng đồng tạo sự đoàn kết giữa mọi người trong làng, bản, đặc biệt phần múa hát hướng tới truyền dạy cho lớp trẻ gìn giữ và phát huy những giá trị văn hoá truyền thống của địa phương, góp phần làm cho đời sống văn hoá cơ sở thêm phong phú.

 Theo Báo Cao Bằng

Tin tức liên quan

Hỗ trợ trực tuyến
Tư vấn