Mượt mà, đằm thắm dân ca Nùng

Dân ca dân tộc Nùng mượt mà, đằm thắm như tâm hồn, cốt cách của người Nùng, là một trong những thể loại độc đáo trong kho báu dân ca các dân tộc Cao Bằng.

Biểu diễn làn điệu Sli Giang. Ảnh:T.V

Lượn Nàng ới, tiếng Nùng Inh còn gọi là “Lịn thại”, được thanh niên nam nữ Nùng say mê hát. Lượn Nàng ới có lối hát theo trình tự nhất định, các câu hát tùy thuộc vào tình huống. Lượn Nàng ới có thể hát đối đáp trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, như: trên đường đi chợ, lên rừng hái sa nhân, mộc nhĩ, nấm hương, đi trẩy hội… thấp thoáng thấy người khác giới, chàng (hoặc nàng) cất ngay giọng hát. Họ ứng tác tại chỗ rất linh hoạt, lời ngọt tựa mật ong rừng, ngây ngất men say.
Mở đầu cuộc lượn có các bài hát làm quen, chào mời: Lượn báo cho đối phương biết, lượn mời hát, lượn ca ngợi làng xóm, ngợi ca giọng hát “mồm khôn mồm khéo”, “hát về đằng ấy”. Tiếp đó là lượn về tình yêu, hát về nhà cửa, hát cưới xin, hát đi chợ… Kết thúc cuộc lượn là khúc hát giã bạn, các chàng trai mở đầu bằng tiếng gọi trìu mến thân thương ngọt ngào từ trái tim mình “Nàng ới!”, còn thiếu nữ hát như có chút e dè hơn, tế nhị hơn, mở đầu là “Làng ới”. Nếu lượn một đêm chưa đã, họ mời nhau lượn tiếp hôm sau. Nhiều đôi hát phải lòng nên duyên, kết tóc trăm năm.
Dá Hai là loại hình nghệ thuật diễn xướng tuồng truyền thống trên sân khấu của người Nùng ở các huyện miền Đông. Vào những năm 60 của thế kỷ XX, cùng với phong trào ca hát quần chúng nở rộ, đã xuất hiện nhiều đội tuồng Dá Hai ở các xã Đình Phong, Khâm Thành, Thông Huề (Trùng Khánh); Ngọc Động, Độc Lập (Quảng Uyên); thị trấn Hùng Quốc (Trà Lĩnh); Thái Đức, Đồng Loan, Thắng Lợi, Lý Quốc, Minh Long, thị trấn Thanh Nhật (Hạ Lang)… Các đội đã đi lưu diễn nhiều nơi trong tỉnh. Hiện vẫn còn một số nghệ nhân, nghệ sĩ các đội tuồng hát Dá Hai. Với 6 làn điệu chủ yếu (Phìn tiảo, Thán tiảo, Sai vá, Hý tiảo, Thiều tiảo, Sấu pán) hòa cùng các nhạc cụ nhị bố giọng trầm ấm áp, nhị mẹ giọng thanh cao, chũm chọe, sáo trúc…

Dá Hai có thể biểu đạt sinh động, sắc nét nhiều nội dung, chủ đề khác nhau, đồng thời, diễn xướng các tích truyện cổ như: Phạm Tải – Ngọc Hoa, Hoa Mộc Lan tòng quân, Hoa Phù dung, Tống Trân – Cúc Hoa, Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài…. Giai điệu Dá Hai uyển chuyển, mềm mại, réo rắt, lắng sâu, rồi lại vút lên miên man theo cốt truyện và trạng thái tâm lý của nhân vật cuốn hút khán, thính giả mê say. Một vở Dá Hai cổ truyền phải sử dụng hết các làn điệu, thậm chí phải lặp đi lặp lại nhiều lần theo trạng thái tình cảm nhân vật.
Lượn phủ (Hà lều) dựa theo vần cuối câu có vĩ thanh kéo dài: hà lều, hêu đai, hà đới. Thể lượn phổ biến khắp các huyện miền Đông và phía đông của huyện Hòa An. Lượn phủ hát đôi mỗi bên hai nam, hai nữ đồng xướng, cách nhau một quãng, nâng đỡ nhau đến cuối câu. Họ ứng tác tại chỗ, mỗi câu bảy chữ, câu trên kết vần bằng thì câu dưới về vần trắc. Lượn phủ có hai thể: Lượn thông thường 14 chữ hai câu; lượn tặc, lượn lặn có láy đi láy lại bốn câu, câu đầu năm chữ, hai câu giữa ba chữ và câu cuối bảy chữ. Nội dung của Lượn phủ là hát giao duyên giữa thanh niên nam, nữ, phản ánh cuộc sống sinh hoạt của người Nùng, tại các chợ phiên, trong lễ hội…
Sli Giang là làn điệu của người Nùng Giang, chủ yếu ở các huyện Trùng Khánh, Trà Lĩnh, Hà Quảng. Hát Sli Giang là hát đôi, hai bên nam, nữ đối đáp nhau. Sli Giang có cấu trúc thơ thất ngôn tứ tuyệt nhưng niêm luật không quá chặt chẽ. Sli Giang nghe rất rõ lời, rõ vần gieo làm cho người nghe thích thú, không muốn rời xa. Sli Giang chủ yếu hát đối đáp giao duyên giữa thanh niên nam nữ, ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên, cuộc sống mới tươi đẹp ấm no, hạnh phúc. Tại chợ phiên, lễ hội xuân, lao động, sản xuất, mừng nhà mới…, khi gặp nhau, bên nam hoặc nữ cất tiếng hát Sli mời. Sau khi nhập cuộc, đôi bên tỏ tình hát giao duyên, đó là phần thể hiện chủ yếu với thời gian dài hơn cả. Kết thúc cuộc Sli, họ hát giã bạn, hẹn gặp lại nhau với tình cảm nồng nàn, da diết.
Hèo Phươn (nghĩa là mời gọi bạn cùng hát), là làn điệu hát đôi, một giọng cao luôn chủ động “dẫn đường” về tiết tấu, cao độ, trường độ, đúng nhịp, luyến láy, còn giọng thấp hòa theo nâng đỡ như trợ sức vươn cho giọng cao. Lời Hèo Phươn theo thể cổ phong, lối thơ không quá khắt khe với niêm luật mà chủ yếu là ý tứ đậm đà, đằm thắm, khổ thơ theo thể ngũ ngôn tứ tuyệt. Hèo Phươn mượt mà, sâu lắng, thiết tha gọi mời, luôn  được bay vút lên, trải dài miên man theo đồi núi, làm đẹp bản làng, vừa lòng du khách trong các lễ hội, đám cưới, hội chợ, chúc thọ, hát giao duyên, mừng nhà mới, cầu mùa…
Này Sli – làn điệu dân ca của dân tộc Nùng Cháo (cũng có người nói là dân ca Nùng Khen Lài) phản ánh đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất của người Nùng với nhiều chủ đề khác nhau, phong phú, đa dạng. Với giai điệu êm ái, lắng dịu, Này Sli còn là làn điệu dành cho tình yêu đôi lứa hát giao duyên để đến với nhau trong các lễ hội mùa xuân, hội chợ và trong cuộc sống thường ngày hoặc kể cho nhau về một câu chuyện, hay tự sự với chính mình để bộc bạch tâm tư, tình cảm. Làn điệu Này Sli theo thể thơ thất ngôn trường thiên.
Ngoài các làn điệu kể trên, dân ca Nùng còn có nhiều làn điệu, như: Pựt Lằn, Xà Xá, Sli La Hòi, lượn Slam Khót… Dân ca Nùng mượt mà đằm thắm, cấu trúc mạch lạc, làm cảm hóa lòng người và là mảnh đất màu mỡ cho sự sáng tạo tác phẩm của các nhạc sĩ, những người làm công tác nghệ thuật trên sân khấu quần chúng và chuyên nghiệp.

 Nguồn Báo Cao Bằng

Tin tức liên quan

Hỗ trợ trực tuyến
Tư vấn