Đối với người Nùng An, giấy bản không chỉ là một sản phẩm thủ công phục vụ sinh hoạt mà còn gắn bó chặt chẽ với đời sống văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng.

Theo các bậc cao niên trong làng, nghề làm giấy bản ở Dìa Trên đã có từ rất lâu đời. Trong làng hầu như gia đình nào cũng biết làm giấy, bởi giấy bản được sử dụng trong nhiều hoạt động quan trọng như ghi chép gia phả, viết sách cổ, làm tranh thờ hay phục vụ các nghi lễ tâm linh. Vì vậy, mỗi tờ giấy không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn chứa đựng ý nghĩa văn hóa sâu sắc.

Nguyên liệu chính để làm giấy bản là vỏ cây Mạy Sla – một loại cây rừng có sợi dai và bền. Người dân thường lựa chọn những cây đã đủ tuổi, sau đó bóc lấy lớp vỏ ngoài. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm, bởi nếu chọn vỏ cây quá non thì sợi giấy sẽ yếu, còn nếu quá già thì giấy khó đạt độ mịn.

Sau khi mang về, vỏ cây được làm sạch, ngâm trong nước vôi rồi đem luộc trong nhiều giờ để sợi vỏ mềm ra. Khi đạt độ mềm cần thiết, người thợ sẽ rửa lại nhiều lần bằng nước sạch rồi giã nhuyễn bằng chày gỗ. Tiếng chày giã vỏ cây vang đều trong sân nhà từ sáng sớm đến chiều muộn đã trở thành âm thanh quen thuộc của làng nghề.

Bột giấy sau khi giã được hòa với nước trong một bể lớn. Từ hỗn hợp này, người thợ bắt đầu công đoạn quan trọng nhất, đó là seo giấy. Khung seo thường được làm từ tre đan. Người thợ nhúng khung vào bể bột rồi nhẹ nhàng nhấc lên để lớp sợi giấy trải đều trên bề mặt.

Độ dày hay mỏng của tờ giấy phụ thuộc hoàn toàn vào sự khéo léo và kinh nghiệm của người làm. Chỉ cần thao tác chưa chuẩn, tờ giấy có thể bị dày mỏng không đều hoặc dễ rách khi phơi khô.

Những tờ giấy sau khi seo xong được xếp chồng lên nhau và sử dụng vật nặng đặt lên để ép bớt nước. Sau đó, từng tờ sẽ được tách ra và dán lên các tấm ván phẳng hoặc vách gỗ để phơi dưới ánh nắng. Khi khô, giấy bản có màu trắng ngà tự nhiên, bề mặt hơi thô nhưng rất dai và bền. Nếu được bảo quản tốt, loại giấy này có thể giữ được trong nhiều năm mà không bị mục hay rách.

Trong đời sống của người Nùng An, giấy bản giữ vai trò đặc biệt. Đây là chất liệu để viết chữ Nôm Nùng, làm tranh thờ, tiền âm hoặc gói các sản vật truyền thống. Trong các dịp lễ tết, người dân còn cắt giấy thành những hình trang trí dán lên bàn thờ tổ tiên, thể hiện lòng thành kính và biết ơn đối với các bậc tiền nhân.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội và sự phổ biến của các loại giấy công nghiệp, nghề làm giấy bản ở nhiều nơi đã dần mai một. Không ít người trẻ rời quê đi làm ăn xa khiến các nghề thủ công truyền thống đứng trước nguy cơ thất truyền.

Làng Dìa Trên cũng từng trải qua giai đoạn khó khăn khi số hộ làm giấy giảm mạnh, chỉ còn lại một vài gia đình kiên trì bám nghề. Dẫu vậy, bằng tình yêu nghề và ý thức gìn giữ truyền thống, người dân trong làng vẫn nỗ lực duy trì nghề cổ truyền của cha ông.

Một số gia đình chủ động truyền nghề cho con cháu, đồng thời tổ chức làm giấy theo nhóm để hỗ trợ nhau trong những công đoạn nặng nhọc. Bên cạnh đó, việc kết hợp sản xuất giấy bản với phát triển du lịch cộng đồng cũng đang được nhiều người quan tâm.

Du khách khi đến thăm làng có thể trực tiếp quan sát các công đoạn làm giấy, từ xử lý nguyên liệu, giã bột cho đến seo và phơi giấy. Nhiều người còn thích thú trải nghiệm tự tay seo giấy và mang về những tờ giấy bản như một món quà lưu niệm mang đậm dấu ấn văn hóa vùng cao.

Những năm gần đây, bên cạnh việc giữ gìn phương pháp làm giấy truyền thống, người dân làng Dìa Trên cũng chủ động sáng tạo thêm nhiều sản phẩm mới từ giấy bản. Từ chất liệu mộc mạc này, họ làm ra các sản phẩm thủ công phục vụ thị trường quà tặng như: quạt giấy, sổ tay, thiệp chúc mừng, tranh vẽ hay đèn trang trí.

Các nghệ nhân còn kết hợp kỹ thuật cắt, dán và vẽ thủ công để tạo nên những bức tranh độc đáo. Trên nền giấy trắng ngà, hình ảnh núi rừng Đông Bắc, ruộng bậc thang hay những hoa văn truyền thống của người Nùng An được thể hiện sinh động.

Một số người còn thử nghiệm nhuộm giấy bằng màu từ các loại cây rừng hoặc ép thêm lá, hoa khô vào bề mặt giấy. Những sáng tạo này giúp giấy bản trở nên phong phú hơn, đồng thời vẫn giữ được nét mộc mạc đặc trưng của chất liệu truyền thống.

Việc đa dạng hóa sản phẩm không chỉ giúp nghề làm giấy bản thích nghi với nhu cầu của thị trường mà còn góp phần tạo thêm thu nhập cho người dân địa phương. Nhờ đó, giấy bản Dìa Trên không chỉ hiện diện trong đời sống tâm linh của người Nùng An mà còn trở thành sản phẩm văn hóa được nhiều du khách biết đến.

Ngày nay, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ bị lãng quên, việc bảo tồn những nghề thủ công như làm giấy bản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Không chỉ góp phần tạo sinh kế cho người dân, nghề truyền thống còn giúp gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng.

Giữa không gian núi rừng yên bình, tiếng chày giã vỏ cây và những tấm giấy phơi trắng dưới nắng vẫn tiếp tục kể câu chuyện về một làng nghề bền bỉ. Đó là câu chuyện về sự gắn bó với truyền thống và nỗ lực gìn giữ những giá trị văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ.