Trong phạm vi Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, các nhà khoa học đã phát hiện hàng chục điểm hóa thạch cổ sinh ở nhiều địa phương như Hà Quảng, Quảng Uyên, Trùng Khánh, Minh Tâm, Hòa An... Trong đó, các hệ tầng Mia Lé, Nà Quản, Bắc Sơn, Đồng Đăng và Sông Hiến được xem là những "kho tư liệu sống" về lịch sử địa chất khu vực.

Để dễ hình dung: cúc đá là loài thân mềm biển có vỏ xoắn ốc, nay đã tuyệt chủng; tay cuộn là động vật biển có vỏ, sống bám đáy; huệ biển là sinh vật biển thuộc nhóm da gai, có dáng như bông hoa; trùng thoi và trùng lỗ là những sinh vật đơn bào có vỏ nhỏ.

Tại xã Hạnh Phúc, hóa thạch tay cuộn, san hô và lỗ tầng xuất hiện dày đặc trong các lớp đá hình thành từ thời kỳ Devon, cách ngày nay khoảng 400 triệu năm. Tại Lang Môn, xã Minh Tâm, hóa thạch tay cuộn và san hô nằm ken dày trên các lớp đá phiến sét cổ, cho thấy một môi trường biển từng tồn tại lâu dài trong khu vực.

Ở xã Quảng Uyên, các nhà nghiên cứu phát hiện hóa thạch trùng thoi trong đá vôi hệ tầng Nà Quản. Đây là nhóm sinh vật biển cổ sống trong môi trường biển nông đến trung bình, khá ổn định. Sự có mặt của chúng giúp các nhà địa chất xác định niên đại và điều kiện môi trường hình thành các lớp đá.

Gần như bất kỳ điểm lộ đá vôi nào thuộc hệ tầng Bắc Sơn cũng có thể bắt gặp hóa thạch san hô, huệ biển và trùng lỗ. Những sinh vật từng sống trong vùng biển ấm nay đã hóa đá, trở thành dấu ấn bất biến giữa núi non Đông Bắc.

Giá trị của hóa thạch Cao Bằng nằm ở số lượng, mức độ bảo tồn và cả câu chuyện địa chất đồ sộ phía sau chúng.

Hàng trăm triệu năm trước, phần lớn vùng đất Cao Bằng ngày nay nằm dưới biển. Trong môi trường biển nông, các loài san hô, tay cuộn, hai mảnh vỏ, cúc đá hay trùng thoi sinh sống, phát triển rồi chết đi. Xác của chúng lắng đọng cùng trầm tích dưới đáy biển, dần được nén ép và hóa đá qua hàng triệu năm.

Những biến động kiến tạo mạnh của vỏ Trái Đất sau đó đã nâng các lớp trầm tích biển lên cao, tạo thành các dãy núi đá vôi đồ sộ. Dưới tác động của phong hóa và nước mưa, địa hình karst tiếp tục hình thành, tạo nên các cụm đỉnh, thung lũng, hang động và cánh đồng karst đặc trưng của Cao Bằng ngày nay.

Vì vậy, mỗi hóa thạch được phát hiện là bằng chứng xác thực cho một quá trình biến đổi kỳ vĩ của tự nhiên: từ đại dương cổ thành núi đá, từ đáy biển vươn lên độ cao hàng trăm, thậm chí hàng nghìn mét so với mực nước biển.

Trong số các điểm hóa thạch, hệ tầng Đồng Đăng được các nhà khoa học đặc biệt quan tâm. Nơi đây lưu giữ dấu tích ranh giới Permi - Trias, gắn với một trong những sự kiện tuyệt chủng lớn nhất lịch sử Trái Đất, khi phần lớn sinh vật trên hành tinh biến mất. Hóa thạch cúc đá, tay cuộn, san hô, hai mảnh vỏ và nhiều nhóm sinh vật khác được bảo tồn ở đây giúp giới nghiên cứu phục dựng những biến cố địa chất và sinh học đã diễn ra cách nay khoảng 252 triệu năm.

Ở xã Tổng Cọt, hóa thạch cúc đá xuất hiện cùng các lớp bauxit cổ. Tại Hòa An, hóa thạch cúc đá tiếp tục được tìm thấy trong các lớp đá trẻ hơn của hệ tầng Sông Hiến. Chuỗi hóa thạch này góp phần làm rõ lịch sử phát triển liên tục của các môi trường biển cổ ở Cao Bằng qua nhiều thời kỳ địa chất.

Nhờ giá trị khoa học đặc biệt, các điểm hóa thạch cổ sinh là nguồn tư liệu quý cho nghiên cứu địa chất, cổ sinh vật học, biến đổi môi trường và lịch sử tiến hóa của Trái Đất. Đây cũng là tài nguyên giáo dục và du lịch địa chất độc đáo, giúp du khách hiểu sâu hơn về quá khứ hàng trăm triệu năm của vùng đất Non nước Cao Bằng.

Nhìn những dấu vết san hô in trên mặt đá, những vòng xoắn của cúc đá hay hình dạng nguyên vẹn của tay cuộn còn lưu lại trong lòng núi, người ta có thể hình dung về một đại dương cổ từng tồn tại nơi đây. Những hóa thạch ấy như các trang sách bằng đá mà thiên nhiên đã kiên nhẫn gìn giữ suốt hàng trăm triệu năm.

Giữa núi non hùng vĩ của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, những chứng nhân của đại dương cổ vẫn lặng lẽ kể về nguồn gốc của vùng đất này. Đó là câu chuyện của quá khứ địa chất và cũng là lời nhắc về trách nhiệm bảo tồn những giá trị di sản mà thiên nhiên trao lại cho hôm nay và mai sau. Khi tham quan các điểm hóa thạch, du khách chỉ nên quan sát và chụp ảnh, không đập đá, không mang hóa thạch ra khỏi di sản.