Trong hơn 60 năm có mặt ở Cao Bằng (1884 - 1945), thực dân Pháp xây dựng nhiều công trình quân sự dọc vùng biên giới Việt - Trung để kiểm soát biên giới, bảo vệ các tuyến giao thông, khai thác tài nguyên và duy trì bộ máy cai trị. Mỗi đồn bốt là một mắt xích trong hệ thống kiểm soát vùng biên giới phía Bắc, thường đặt ở nơi địa hình hiểm yếu, thuận lợi cho việc phòng thủ và quan sát.

Đồn Pháp xã Lý Quốc trên núi Phja Rạc là một trong những di tích tiêu biểu còn giữ được nhiều dấu tích, từng là điểm đóng quân để kiểm soát khu vực biên giới phía Đông của tỉnh.

Từ chân núi, du khách có thể đi ô tô lên đỉnh theo con đường uốn quanh như xoáy trôn ốc, rộng khoảng 6 - 8 m. Trên đỉnh là khu đất bằng phẳng rộng khoảng 1 ha, nơi phần móng đồn còn khá nguyên vẹn với hai vòng tường thành. Có đoạn tường vòng ngoài vẫn cao khoảng 5 m, tường vòng trong cao khoảng 3 m. Giữa những nền móng phủ rêu vẫn nhận ra dấu vết khu nhà ở của sĩ quan và binh lính Pháp.

Qua dấu tích còn lại, có thể hình dung đây là một đồn quân sự khép kín, gồm khu làm việc, khu nhà ở, bể chứa nước, khu trồng rau, sân thể thao, trạm y tế, trạm thông tin và hệ thống đường nội bộ được quy hoạch khá bài bản.

Theo lời kể của các cụ cao niên địa phương, từ thế kỷ XVI - XVII, nhà Mạc cũng từng chọn núi Phja Rạc làm nơi xây chốt phòng thủ và đóng quân. Đây là thông tin truyền miệng, cần được nghiên cứu, xác minh. Nếu được làm rõ, Phja Rạc sẽ không chỉ là di tích thời thực dân Pháp mà còn gắn với quá trình giữ đất, giữ biên cương của các triều đại phong kiến Việt Nam.

Đứng trên đỉnh Phja Rạc, du khách nhìn thấy cả thung lũng Bằng Ca với những mái nhà nhỏ nép bên ruộng đồng xanh mướt. Xa hơn là các dãy núi đá vôi trùng điệp bao quanh như một bức tường thành tự nhiên. Địa hình này thể hiện nét kỳ vĩ của Công viên địa chất, đồng thời cho thấy vì sao nơi đây từng được chọn làm vị trí quân sự trọng yếu qua nhiều thời kỳ.

Hành trình lên Phja Rạc không quá hiểm trở nhưng đủ để có cảm giác chinh phục. Đi giữa những bức tường đá, những nền móng cũ và các khoảng sân từng là nơi sinh hoạt của binh lính cách đây gần một thế kỷ, du khách sẽ thấy lịch sử hiện ra rất gần.

Dù có nhiều giá trị về lịch sử, kiến trúc, cảnh quan và địa chất, Đồn Pháp Lý Quốc vẫn ít người biết đến. Di tích đang ở trạng thái bảo tồn tự nhiên, chưa có biển giới thiệu, thuyết minh, tuyến tham quan, điểm dừng chân hay dịch vụ du lịch.

Mỗi bức tường đá, mỗi nền móng phủ rêu ở Phja Rạc kể lại một giai đoạn lịch sử nhiều biến động nơi biên giới. Nếu được bảo tồn và khai thác đúng hướng, Đồn Pháp Lý Quốc có thể trở thành điểm đến đặc sắc trên hành trình khám phá Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, góp phần lan tỏa giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan của miền đất địa đầu Tổ quốc.