Gắn bó với đời sống thường ngày

Từ lâu, nón chúp xà đã trở thành vật dụng gần gũi trong sinh hoạt và lao động của người Nùng. Với hình dáng đặc trưng, kết cấu nhẹ và thoáng, chiếc nón giúp che nắng, che mưa khi làm việc ngoài trời. Hình ảnh người dân đội nón trên nương rẫy, trong những sinh hoạt thường ngày đã trở thành nét quen thuộc, bình dị trong đời sống bản địa.

Những ngôi nhà mộc mạc của người dân Nùng là không gian quen thuộc để những chiếc nón chúp xà được đan nên bằng sự kiên nhẫn, khéo léo và tình yêu nghề.

Ngày nay, bên cạnh công năng sử dụng truyền thống, nón chúp xà còn được ứng dụng trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, trở thành đạo cụ trong những tiết mục văn nghệ, vật phẩm trang trí tại các không gian trưng bày, triển lãm và món quà lưu niệm mang đậm bản sắc địa phương dành cho du khách.

Quy trình làm nón đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ

Để hoàn thiện một chiếc nón chúp xà, người làm nghề phải thực hiện nhiều công đoạn thủ công, từ chuẩn bị nguyên liệu, tạo khung đến lót lá và cố định các bộ phận. Nguyên liệu chính gồm mạy thàn, mạy mè, lá mạy mười và lá chuối khô. Mỗi loại nguyên liệu đảm nhiệm một vai trò riêng, kết hợp tạo nên kết cấu đặc trưng của chiếc nón.

Công đoạn đầu tiên là tạo khung nón, gồm hai phần: khung trên và khung dưới. Khung trên được làm từ mạy thàn, sử dụng khoảng 56 thanh nan dài 40–50 cm, rộng khoảng 1 cm, được vót mỏng. Các nan được đan sít nhau, cách khoảng 3–5 cm, tạo thành những mắt đan hình quả trám nhỏ. Khung dưới làm từ mạy mè, gồm khoảng 32 thanh nan dài 30–40 cm, được đan thưa hơn, với khoảng cách 5–10 cm, tạo thành những mắt quả trám lớn. Sau khi đan, các đầu nan được uốn chồng để tạo thành vành nón.

Từ đôi bàn tay của người phụ nữ Nùng, từng nan nón đan vào nhau thành hình, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc nhưng tinh xảo của nón chúp xà.

Tiếp đó là công đoạn tạo lớp lá lót ở giữa. Lá mạy mười và lá chuối được thu hái, phơi khô tự nhiên rồi cắt tỉa theo kích thước phù hợp. Thông thường, người làm nghề sử dụng hai lớp lá mạy mười kẹp giữa một lớp lá chuối khô, sắp xếp phủ kín phần khung. Lớp lá sau đó được nén chặt giữa hai lớp khung, giúp chiếc nón có độ kín và độ bền.

Công đoạn cuối cùng là cố định nón bằng kỹ thuật được gọi là “slam theo”. Trong tiếng Nùng, “slam” có nghĩa là ba, “theo” có nghĩa là que. Bộ phận này gồm ba que dài khoảng 100–150 cm, được vót tròn và quấn quanh vành nón để cố định hai lớp khung cùng lớp lá lót ở giữa. Đây là công đoạn quan trọng giúp chiếc nón có kết cấu chắc chắn, cân đối và hoàn thiện.

Gìn giữ nét nghề truyền thống

Mỗi chiếc nón chúp xà là kết quả của quá trình lao động thủ công cùng những kinh nghiệm được tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ việc lựa chọn nguyên liệu đến từng thao tác đan, lót và cố định khung nón đều đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo của người làm nghề.

Trong đời sống hiện đại, việc duy trì nghề làm nón chúp xà không chỉ góp phần bảo tồn kỹ thuật thủ công truyền thống mà còn tạo thêm sản phẩm mang bản sắc địa phương, phục vụ các hoạt động văn hóa và du lịch. Qua đó, những giá trị văn hóa của người Nùng tiếp tục được gìn giữ, giới thiệu và lan tỏa đến cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ và du khách khi đến với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Qua từng thao tác của người dân, du khách nước ngoài có dịp chạm vào chiều sâu của nghề thủ công truyền thống, nơi mỗi chiếc nón là một câu chuyện văn hóa.

Nghề đan nón chúp xà còn hiện diện trên sân khấu lễ hội, trở thành hoạt động trình diễn văn hóa hấp dẫn, góp phần quảng bá bản sắc người Nùng.

Ảnh: Đức Thụ

Nguồn: Báo Cao Bằng