Tên gọi núi Mào Gà bắt nguồn từ hình dáng đặc trưng của dãy núi khi nhìn từ xa. Các sống núi đá vôi sắc nhọn, nối tiếp nhau trên nền địa hình đồi thấp tạo nên đường viền giống chiếc mào của con gà trống. Hình thái địa hình độc đáo này không chỉ tạo nên vẻ đẹp cảnh quan mà còn phản ánh sự khác biệt về khả năng chống chịu phong hóa giữa các loại đá và lịch sử kiến tạo phức tạp của khu vực.

Điểm quan sát nằm ven đường tỉnh lộ, thuộc xã Tam Kim, là nơi lý tưởng để tìm hiểu mối quan hệ giữa cấu trúc địa chất, thành phần đất đá và các quá trình tạo địa hình. Từ đây có thể nhận biết rõ dấu ấn của các quá trình nội sinh, như vận động kiến tạo và hoạt động đứt gãy diễn ra trong lòng Trái Đất, cùng các quá trình ngoại sinh, bao gồm phong hóa, bóc mòn và xâm thực trên bề mặt. Sự tương tác liên tục giữa các quá trình này qua hàng trăm triệu năm đã tạo nên cảnh quan hùng vĩ và diện mạo đặc sắc của núi Mào Gà ngày nay.

Ngay tại điểm quan sát có thể nhận thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai kiểu địa hình phát triển trên hai loại đá có đặc tính khác nhau. Phần địa hình thấp hơn là các đồi có đỉnh tương đối bằng, sườn thoải và mềm mại, được hình thành trên đá phiến sét thuộc hệ tầng Sông Hiến. Loại đá này được lắng đọng cách đây khoảng 250 triệu năm, vào kỷ Trias, có thành phần tương đối mềm nên dễ bị phong hóa và xâm thực. Trải qua thời gian dài, các quá trình phong hóa, rửa trôi và bóc mòn đã làm giảm độ cao của địa hình, tạo nên những quả đồi có hình dạng tròn và thoải như hiện nay.

Ở phía xa nổi bật là dãy núi đá vôi có địa hình gồ ghề, nhiều vách đá dựng đứng và các sống núi sắc nhọn. Khối núi này được cấu tạo chủ yếu từ đá vôi phân lớp mỏng thuộc hệ tầng Nà Quản, hình thành cách đây khoảng 400 triệu năm, vào kỷ Devon. So với đá phiến sét, đá vôi có độ cứng lớn hơn nên khả năng chống chịu quá trình bóc mòn tốt hơn. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển địa chất lâu dài, các hoạt động kiến tạo đã tạo ra nhiều hệ thống đứt gãy và khe nứt, khiến khối đá bị chia cắt mạnh. Sau đó, nước mưa, dòng chảy và các quá trình phong hóa tiếp tục mở rộng các khe nứt, tạo nên những vách đá dốc, các sườn núi hiểm trở và địa hình lởm chởm đặc trưng.

Sự tương phản giữa địa hình cao, sắc nhọn của đá vôi và địa hình thấp, mềm mại của đá phiến sét đã tạo nên hình dáng một dãy núi giống như chiếc mào của con gà trống. Đây chính là nguồn gốc của tên gọi núi Mào Gà, một địa danh phản ánh trực quan đặc điểm địa hình nổi bật của khu vực.

Xét theo trật tự địa tầng, các lớp đá vôi Devon có tuổi cổ hơn nên lẽ ra phải nằm phía dưới các lớp đá phiến sét Trias. Tuy nhiên, thực tế quan sát cho thấy đá vôi lại lộ ra ở vị trí cao hơn. Hiện tượng này là kết quả của các vận động kiến tạo diễn ra trong lịch sử phát triển của khu vực. Các lực nén trong vỏ Trái Đất đã làm cho khối đá vôi bị nâng lên dọc theo các đứt gãy, làm thay đổi vị trí ban đầu của các lớp đá.

Sau khi được nâng lên, khu vực tiếp tục chịu tác động mạnh của các quá trình ngoại sinh như phong hóa, bóc mòn và xâm thực. Trong thời gian rất dài, các tác nhân tự nhiên đã dần bóc đi lớp đất đá phủ phía trên, làm lộ ra các khối đá vôi cổ và tạo nên cảnh quan địa hình như ngày nay. Sự khác biệt về khả năng chống chịu phong hóa giữa đá vôi và đá phiến sét càng làm nổi bật sự phân hóa địa hình, tạo nên giá trị cảnh quan và địa chất độc đáo của khu vực.

Cho đến hiện nay, cảnh quan tại núi Mào Gà vẫn đang tiếp tục biến đổi dưới tác động của các quá trình địa chất hiện đại. Các vận động kiến tạo tuy diễn ra chậm nhưng vẫn góp phần làm thay đổi cấu trúc địa hình. Đồng thời, nước mưa, dòng chảy và quá trình phong hóa vẫn không ngừng bào mòn bề mặt, mở rộng các khe nứt, tạo nên những sườn núi dốc, các thung lũng xâm thực sâu và làm địa hình tiếp tục phát triển theo thời gian.

Điểm quan sát này vì vậy không chỉ có giá trị về mặt cảnh quan mà còn là nơi minh họa rõ nét cho lịch sử tiến hóa địa chất kéo dài hàng trăm triệu năm của khu vực. Đây là "phòng thí nghiệm ngoài trời" giúp người quan sát hiểu được mối quan hệ giữa thành phần đất đá, cấu trúc địa chất, hoạt động kiến tạo và các quá trình phong hóa – xâm thực trong việc hình thành nên diện mạo tự nhiên của vùng núi xã Tam Kim ngày nay.